Het artikel gaat hieronder verder.
Laat het maar aan de Vlamingen over een mooi beeldend woord te verzinnen voor een begrip dat in essentie best abstract is. En dat geldt dus zeker ook voor de ‘accordeonweek’, een begrip dat duidt op een systeem waarbij de werkweek in drukke periodes wordt uitgerekt en in rustige periodes juist wordt ingedrukt. Als een accordeon dus, als het ware. Het idee komt van de Belgische liberale minister van Economie en Werk David Clarinval (MR) en wordt in vakjargon ook wel ‘annualisering van de arbeidstijd’ genoemd.
In theorie kan het systeem alleen worden toegepast als de werknemer expliciet ermee instemt.
In dit systeem worden het aantal uren dat iemand werkt niet langer per week geteld, maar over een heel jaar. Wie zo in een drukke periode langere weken draait, werkt in luwe periodes juist korter. Aan het einde van de rit staat de teller op hetzelfde totaal als vandaag. Over het maximum waarover het gaat vindt overigens nog onderhandeling plaats: eerdere versies van het voorstel spraken over uitschieters tot 50 of uitzonderlijk 60 uur per week. Het maandloon blijft in alle gevallen gelijk, ongeacht hoeveel uren er die maand op de klok staan. En in theorie kan het systeem alleen worden toegepast als de werknemer expliciet ermee instemt.
Zuurstof voor seizoenspieken
De logica achter het voorstel is vooral organisatorisch. Denk aan toerisme en tuinbouw, sectoren waar het werkritme enorme pieken en dalen kent. Met accordeonweken kan een bedrijf personeel aan boord houden zonder in de luwte terug te vallen op tijdelijke werkloosheid. Een chocolatier laat mensen bijvoorbeeld rond Sinterklaas en Pasen meer uren draaien en op andere momenten minder. Pretparken werven nu vaak met contracten van bepaalde duur; met de nieuwe regeling zouden diezelfde mensen een contract van onbepaalde duur kunnen krijgen, met elke maand hetzelfde loon.

Volgens Clarinval kan dat vooral mkb-bedrijven lucht geven, omdat ze zo de inzet van hun personeel beter kunnen afstemmen op periodes van grote vraag. In zijn redenering profiteert ook de werknemer: een ouder werkt in het voorjaar wat harder om in de zomervakantie meer bij de kinderen te zijn. De vakbonden denken daar er echter anders over, en zien vooral een rekening die werkenden gepresenteerd krijgen. Sommige overuren leveren nu in België ‘overloon’ op: meer geld dan een gewoon werkuur, plus fiscale voordelen. Dat overloon verdwijnt in het nieuwe systeem, waarschuwt vakbond ABVV.
‘Bij pieken die je later compenseert met rustiger weken werk je ongezond lange dagen, zonder dat daar iets tegenover staat.’
De bond rekende het voor met een werknemer die normaal 20 euro bruto per uur verdient en voor bepaalde overuren 30 euro krijgt. Wie een half jaar lang 10 van zulke uren per maand draait, loopt zo 600 euro bruto mis. Ann Vermorgen van vakbond ACV vat de bezwaren scherp samen: bij pieken die je later compenseert met rustiger weken werk je ongezond lange dagen, zonder dat daar iets tegenover staat. Ook andere bonden vrezen inmiddels dat de rekening wel erg makkelijk bij werknemers komt te liggen, en veel zorgtaken zich nu eenmaal niet makkelijk in accordeonweken laten drukken.
Werkgevers: ‘Appels en peren’
Werkgeversorganisatie VBO vindt dat de bonden daarmee echter 2 dossiers door elkaar halen. Overuren worden gepresteerd bóvenop het normale uurrooster, stelt voorzitter Pieter Timmermans, terwijl ‘annualisering’ juist iets anders doet: die verschuift arbeidstijd binnen het jaar. Wie overuren wil maken, kan dat volgens hem nog steeds, met precies dezelfde voordelen als vandaag. Werknemers verdelen hun accordeon-uren simpelweg anders over het kalenderjaar en kunnen daarnaast gewoon overwerken. Ook op het punt van de vrijwilligheid houdt het VBO voet bij stuk: niemand kan immers verplicht worden in de accordeon in te stappen.
Wie weigert, riskeert een slechter uurrooster of geen contractverlenging
Precies daar wringt het echter voor de bonden. Afwijkingen van de werkweek worden nu collectief geregeld, via een cao. In het accordeonsysteem kan dat ook individueel, met alleen een schriftelijk akkoord tussen werkgever en werknemer. Het ACV noemt die vrijwilligheid ronduit fictie: wie weigert, riskeert een slechter uurrooster of geen contractverlenging. ABVV-voorzitter Bert Engelaar verwacht dat werkgevers de regeling in de praktijk gewoon gaan opleggen. Daar komt een handhavingsprobleem bij. Als je arbeidstijd over een heel jaar bekijkt, wordt het bijna onmogelijk om te controleren of iemand voor al zijn uren correct betaald is.
Een akkoord met een gat erin
Half juli hakte het Belgische federale kernkabinet – na een marathonvergadering – knopen door, ook over de accordeonweek. Er werd besloten dat die annualisering er nu alleen mag komen als eventueel koopkrachtverlies wordt gecompenseerd – zoals eigenlijk ook al in het regeerakkoord stond. De liberale MR blijft daarbij overigens betwisten dat er überhaupt koopkrachtverlies zou zijn: dat zal nu eerst worden onderzocht door de sociale partners, zo is afgesproken.
Misschien nog wel het opvallendste aan dit dossier, gezien vanuit Nederland: terwijl België flexibiliteit erbij lijkt te organiseren, haalt Nederland die er juist vanaf. Op 7 juli stemde de Eerste Kamer immers in met de Wet meer zekerheid flexwerkers van SZW-minister Vijlbrief – 11 dagen voordat het Belgische kernkabinet de accordeonweek erdoor leek te duwen. Het accordeon-principe zelf is voor Nederlandse HR-professionals overigens ook weinig schokkend. Het jaarurenmodel is hier in diverse cao’s allang gemeengoed, zeker in seizoensgevoelige sectoren: contractuele uren worden over het jaar verdeeld, het salaris blijft maandelijks gelijk.
Het jaarurenmodel is in Nederland in diverse cao’s allang gemeengoed.
In de cao Open Teelten geldt bijvoorbeeld wel een maximum van 50 uur per week, in de cao Glastuinbouw 48 uur. De Arbeidstijdenwet laat op zichzelf nog meer toe: maximaal 12 uur per dienst en 60 uur per week, mits je over 4 weken op gemiddeld 55 uur uitkomt en over 16 weken op 48 uur. Een werkweek van 50 uur is in Nederland dus geen juridisch obstakel. Het verschil zit in de referteperiode – Nederland kijkt over weken, België wil over een heel jaar kijken – maar vooral in de route ernaartoe: hier loopt het via de cao, in het Belgische voorstel kan het dus ook via een individuele afspraak.
Roosterzekerheid als arbeidsvoorwaarde
Voor HR-professionals zit de les met name in dat laatste. Beide buurlanden erkennen dat werkgevers pieken en dalen moeten kunnen opvangen; ze verschillen alleen van mening over wie daarvoor de rekening en het risico draagt. En de arbeidsmarkt heeft daar zelf ook een oordeel over. Uurroosters worden onder de accordeonweek minder voorspelbaar, waarschuwt Engelaar: voor alleenstaanden en mensen met kinderen wordt het lastig om vooraf te weten of ze hun kind van school kunnen halen, en wie 2 deeltijdse banen combineert loopt vast zodra één werkgever roosters op korte termijn kan aanpassen.

Uurroosters worden onder de accordeonweek minder voorspelbaar, waarschuwt de vakbond.
‘Werknemers zijn geen elastiek die je kunt blijven uitrekken’, schrijft hij, met waarschijnlijk dezelfde accordeon-metafoor in gedachten. ‘Sociale bescherming is geen hinderpaal. Overloon is geen luxe. Gezinsleven is geen detail.’ Het zegt volgens hem zo ook iets over hoe je als werkgever aantrekkelijk kunt blijven. In Nederland geldt dat overigens al: hier heeft de werknemer sinds invoering van de Wet transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden in 2022 recht op duidelijkheid over wanneer hij of zij geacht wordt te werken. Wie in een krappe markt mensen wil binden, verkoopt dan ook geen flexibiliteit meer, maar: zekerheid over het rooster.
Lees ook
Alle Woorden van de Week: