Enerzijds zorgt de krapte op de arbeidsmarkt nog altijd voor hardnekkige en grote personeelstekorten in vitale publieke sectoren zoals zorg, onderwijs en veiligheid. Tegelijkertijd groeit het aantal ambtenaren bij de overheid ook nog steeds, wat volgens werkgevers de druk op de totale arbeidsmarkt alleen maar verder vergroot. Kort gezegd: op de arbeidsmarkt van de niet-commerciële sectoren is van alles aan de hand. En hoewel de onderlinge verschillen natuurlijk immens zijn, zijn er ook wel wat parallellen te trekken, bleek op een recente Arbeidsmarkttrendsessie voor de overheid, ten kantore van Intelligence Group in hartje Rotterdam.

Zo ontwikkelt de overheid zich steeds meer tot een safe harbour, merkte Intelligence Group-directeur Geert-Jan Waasdorp op in zijn openingswoordje: mensen kiezen er bewust voor, vanwege de (schijnbare) zekerheid, en verworven arbeidsvoorwaarden zoals flexibele werktijden en soms ook volledige vrijheid in het aantal thuiswerkdagen. Maar die zekerheid heeft ook een keerzijde, aldus Waasdorp: de in- én externe mobiliteit liggen bij eigenlijk alle onderdelen van de overheid namelijk onder het landelijk gemiddelde. En juist interne mobiliteit kan een belangrijke oplossing voor schaarste zijn, schetste hij ook.
Dreigend kennisverlies
Enkele andere uitdagingen voor de overheden, die Waasdorp constateerde: verlies van kennis bij vergrijzing (vooral bij specialistische, ervaringsgebonden functies), een groeiende groep hoogopgeleiden tegenover een krimpende groep praktisch opgeleiden (die 2 lijnen kruisen elkaar naar verwachting ergens in 2034), hoog ziekteverzuim (bijna 6%, in sommige sectoren zelfs het dubbele), en de groep van 2,2 miljoen mensen in WIA, Wajong, bijstand of WW, die maar moeilijk terugkeert naar de arbeidsmarkt.
De beloning is bij de overheid bovendien nog te vaak gebaseerd op traditionele functiegebouwen en te weinig op daadwerkelijke schaarste, benadrukte hij. Daardoor blijven praktisch geschoolde vakmensen er relatief ondergewaardeerd, terwijl hun tarieven in de markt al wel snel stijgen. En A.I. gaat dat voorlopig ook niet oplossen, verwacht hij. ‘Op het moment dat een technologie zoveel goedkoper wordt, gaan we er meer van gebruiken. Dat zie je altijd. Toen de stoommachine kwam, gingen we alleen maar meer fabrieken bouwen. En we hebben vandaag de slechtste vorm van A.I. die er is. Het wordt nooit meer slechter dan vandaag.’
Tijden van reorganisatie
Een organisatie die nu al volop met die krapte te maken heeft is Rijkswaterstaat. Coördinator recruitment Sjoerd Burger en en coördinator van de arbeidsmarktstrategie Miriam Dirkse gaven een inkijkje hoe ze daarmee omgingen, en dan ook nog eens in een tijd van reorganisatie, met: (te) veel projecten, (te) weinig geld en mensen, en (te) veel infrastructuur (bruggen, tunnels, viaducten uit de jaren 50 tot 70) die nu aan het einde van zijn levensduur zit. ‘We moeten 4 keer sneller werken. Want we hebben te veel projecten buiten, en als we dit tempo doorgaan kunnen we dat niet halen’, vatte Burger de uitdaging samen.
Op de arbeidsmarkt heeft Rijkswaterstaat bovendien niet alleen te kampen met concurrentie van andere technische bedrijven, maar ook steeds meer met Defensie, legde Burger uit. ‘Zij kapen heel veel mensen weg, en dat is voor ons heel vervelend’, zei hij. ‘Maar het is ze natuurlijk ook gegund, na al die jaren bezuiniging.’
Segmentatiemodel
Rijkswaterstaat heeft alle vacatures tegenwoordig gelabeld op 2 assen, vulde Dirkse aan: bijdrage aan de productie en moeilijkheid van werving. Dit levert 4 kwadranten op: bulk (makkelijk te werven, lagere bijdrage), regulier, en schaars (moeilijk te werven, hoge bijdrage, bijvoorbeeld asset managers en maintenance engineers). Op basis hiervan wordt het wervingsbudget en de communicatie-inzet gestuurd: voor bulkvacatures is de jobmarketing juist teruggeschroefd (met een besparing van tot nog toe zo’n 10.000 euro, aldus Dirkse), terwijl naar schaarse functies nu de meeste aandacht en het meeste budget toegaat.
Voor 2026 is de opgave, kort samengevat: nog minder aandacht naar bulk, en meer naar schaars. ‘We zien daardoor nu binnen de schaarstedoelgroep dat we nog steeds wel dezelfde kwaliteit binnenhalen. We hebben alleen 10.000 euro’s bespaard door alle jobboards eruit te halen voor bulk en regulier.’ Andere initiatieven zijn bijvoorbeeld een interne ‘RWS-klussenbank‘ voor laagdrempelige interne opdrachten (van 1 tot 3 dagen, en max 6 maanden) om interne mobiliteit te stimuleren, en een focus op jonge instroom via stages, werkstudentschappen en traineeprogramma’s (voor in totaal zo’n 400 jongeren per jaar).
‘We hebben 10.000 euro’s bespaard door alle jobboards uit te zetten voor bulk en regulier.’
Ook is Rijkswaterstaat begonnen met het vooraf uitvragen van kandidaatverwachtingen (bijvoorbeeld rond thuiswerken of A.I.-gebruik) om latere teleurstelling en verloop te voorkomen, legde Dirkse uit, en werkt de organisatie nu met een cv-check als kwaliteitsfilter voordat een kandidaat naar de vacaturehouder gaat. ‘Maar we zijn er nog niet dat iedereen hier ook mee werkt’, legde ze uit. Al wijzen de data wel op de waarde ervan. ‘Van kandidaten die we als zwak of slecht beoordeeld hebben toch worden doorgezet, wordt slechts 2,86% uiteindelijk toch aangenomen. Dat werkt als onderbouwing naar de business om selectiever te werven.’
Verzuim als grote zorg
Na het kijkje in de grote en veelzijdige keuken van Rijkswaterstaat, nam Waasdorp het stokje weer over om nog wat dieper in te gaan op enkele structurele verschuivingen die hij ziet op de huidige arbeidsmarkt. Daarbij ging het bijvoorbeeld om veranderend zoek- en mediagedrag van met name jongere generaties: veel minder lineaire tv, radio of kranten, maar wel streamingdiensten, korte video en sociale media. Instagram komt uit de Intelligence Group-data naar voren als het meest dominante kanaal voor mensen die bij de overheid (willen) werken, gevolgd door LinkedIn.
‘Als het verzuim met slechts 1 procentpunt daalt, beweegt de hele arbeidsmarkt alweer van krap naar normaal.’
Ook dook hij verder in het huidige ziekteverzuim in Nederland, dat hij daarbij ‘de grootste onderliggende zorg voor de arbeidsmarkt’ noemde. ‘Als het verzuim met slechts 1 procentpunt zou dalen naar het langjarig gemiddelde van 4,5 procent, dan zou de hele arbeidsmarkt alweer van zeer krap naar normaal bewegen.’ Hij schatte dat organisaties doorgaans 20 tot 50 keer meer uitgeven aan verzuim- dan aan recruitmentkosten. ‘Verzuim is zo ongelooflijk duur. Stel dat je met recruitment dat verzuimcijfer twee of drie tiendes naar beneden weet te brengen, dan heb je elke businesscase rond.’
Ook het gebrek aan mobiliteit van ambtenaren kwam hier nogmaals terug. Bij de overheid blijven mensen gemiddeld 7,5 jaar op een interne rol zitten voordat ze in beweging komen, rekende hij voor, tegenover 3,5 jaar bij externe wisselingen. Waasdorp pleitte er daarom voor om de interne arbeidsmarkt veel hoger op de agenda te zetten. ‘Als we diezelfde aandacht, liefde en budget zouden besteden aan de interne arbeidsmarkt als aan de externe arbeidsmarkt, dan zou er bij heel veel organisaties een heel ander spelletje op gang komen.’
Consistente conclusie
De 2 invalshoeken tijdens de sessie vulden elkaar op die manier goed aan. Met enerzijds een overheid die weinig interne mobiliteit kent, naast oplopend verzuim en een groeiend tekort aan praktisch opgeleide vakmensen, terwijl A.I. het speelveld van werving en matching fundamenteel verandert. En anderzijds het verhaal vanuit de praktijk, dat niet alleen dezelfde knelpunten toont, maar ook een oplossingsrichting biedt, in de vorm van focus op de functies die er echt toe doen, in plaats van breed en ongericht te blijven werven. ‘Want werven zoals we altijd deden, dat werkt zo meteen echt niet meer’, liet Burger zich op een gegeven moment ontvallen.
De gezamenlijke conclusie van de middag, ook expliciet benoemd door Waasdorp zelf, is dat de overheid als werkgever weliswaar numeriek (nog) weinig reden tot paniek heeft, maar dat de structurele problemen (vergrijzing van kennis, verzuim, de kloof tussen praktisch en theoretisch opgeleiden, en verouderde functie- en loongebouwen die schaarste niet belonen) onder de oppervlakte wel degelijk groter worden. De organisaties die daar nu al op anticiperen, zoals Rijkswaterstaat met zijn kwadrantenmodel, staan er volgens beide sprekers beter voor dan organisaties die vasthouden aan de klassieke brede, ongerichte wervingscampagnes.
Meer weten?
Op 20 oktober organiseert Intelligence Group ook nog een webinar over de arbeidsmarkttrends die spelen bij de overheid en zelfstandige bestuursorganen. Schrijf je hier in:





